Eindelijk! ‘Barakstad’, het verzameld werk van de Antwerpse schrijver JMH Berckmans (1953 – 2008) is verschenen. 1.351 pagina’s dik, 1,7 kilo zwaar, z’n gewicht in goud waard. Het boek kende meteen een tweede druk. Jean-Marie Berckmans leefde in een OCMW-woning in de Lange Batterijstraat met op de muren de woorden: ‘angst’ en ‘broekschijterij’.
Berckmans was een zeer belezen intellectueel, maar het leven, dat kon hij niet aan. Alles moest wijken voor z’n niet te stuiten schrijfdrang. Bij leven bleef het succes uit. Dat duwde hem nog meer in de put. Vrienden bemoederden hem in de hoop de schrijver in leven te houden. Zelfs de fietsenmaker om de hoek werd z’n ‘secretariaat’ want hij had geen e-mailadres. Die ‘fietsenfikser’ beheerde zelfs z’n geld zodat niet alles aan drank verteerd werd in stamkroeg De Raaf in de Lange Lozannastraat.
Het boek is z’n gewicht in goud waard.
Unieke stijl
Z’n litanieën en nachtelijke telefoontirades tegen de wereld die hem aandacht en succes miskenden, namen de vrienden erbij. Zij moesten het soms ontgelden, maar bleven hem trouw. Ze beseften dat z’n neergeschreven oerkreten, z’n huilen om liefde, geschreven waren in een unieke stijl, (onterecht) weleens vergeleken met Céline en Bukowski. Niet lang voor z’n overlijden zat er nog een vriend aan de keukentafel z’n bulderende roep om liefde op papier te noteren. Z’n schrijfstijl was uniek en revolutionair in de Nederlandstalige literatuur. Maar de wereld was er (nog) niet rijp voor.
Eén keer heb ik met hem op hetzelfde podium gestaan. Maar ik kan me er niets meer van herinneren. Frustrerend !
Direct een tweede druk
Het verzameld werk was meteen na verschijnen al aan een tweede druk toe. Het enige minpunt is de keuze van wie het voorwoord mocht schrijven. Het werd de gladde Tom Lanoye, die achter Berckmans’ hoek woonde en geregeld diens raam voorbijfietste. Maar het waren de vrienden van Berckmans die voor hem zorgden. Waarom kregen zij geen stem in het boek? Mogelijks dat om commerciële redenen een bekende naam is gekozen. Enfin, het voorwoord kan je gerust overslaan en meteen van pagina 17 in de wereld duiken van een bij leven miskend genie. Met zinnen zoals: de weg is lang voor wie in een cirkel loopt. Z’n smeekbede, gericht aan z’n overleden moeder om hem te komen redden omdat hij het leven hier niet meer aankan … Eenmaal dit gelezen, blijft het aan de ribben kleven.
Schrijven in de Grauwzone
Z’n eerste boeken verschenen bij Walter Soethoudt, de legendarische Antwerpse uitgever van onder meer erotische verhalen. Berckmans’ debuut kende enkel succes bij de incrowd. Nadien verscheen Rudy Vanschoonbeek ten tonele die het oeuvre van Berckmans bleef koesteren en promoten. En acht jaar geleden verscheen Chris Ceustermans’ biografie Schrijven in de Grauwzone, uitgegeven bij uitgeverij Vrijdag van … Rudy Vanschoonbeek. Deze boeiende biografie en de herdenkingen door Berckmans-vrienden, zoals de Gangsters van de Grauwzone met Berckmans’ secretaris Geert Breës, hielpen om de Berckmans niet te doen vergeten. Meer zelfs. Ze bleven zijn werk geregeld op podia brengen.
Het klopt perfect. Toen stond er inderdaad een telefooncel op het Neuzenplein, ter hoogte waar nu het beeldje van De Neus staat.
Z’n eerste boeken verschenen bij Walter Soethoudt, de legendarische Antwerpse uitgever van onder meer erotische verhalen. Berckmans’ debuut kende enkel succes bij de incrowd. Nadien verscheen Rudy Vanschoonbeek ten tonele die het oeuvre van Berckmans bleef koesteren en promoten. En acht jaar geleden verscheen Chris Ceustermans’ biografie Schrijven in de Grauwzone, uitgegeven bij uitgeverij Vrijdag van … Rudy Vanschoonbeek. Deze boeiende biografie en de herdenkingen door Berckmans-vrienden, zoals de Gangsters van de Grauwzone met Berckmans’ secretaris Geert Breës, hielpen om de Berckmans niet te doen vergeten. Meer zelfs. Ze bleven zijn werk geregeld op podia brengen.
Het debuut van Berckmans, uitgegeven door Walter Soethoudt. Als zeldzaam exemplaar heeft het een waarde van 300 euro. Te koop bij Erik Tonen.
Chris Ceustermans is vooral geboeid door de breuklijnen tussen emoties en realiteit.
Prinses Stefanie
Ik had een gesprek met Chris Ceustermans in het buurtcafé van Thomas More in de Kronenburgstraat. Voor hem is het een aangenaam weerzien van het gebouw waarin hij nog Creatief Schrijven doceerde.
Na eerder journalistiek werk voor o.a. De Morgen begon z’n literaire reis met De Boekhandelaar, genomineerd voor verschillende prijzen en nadien Koude Oorlogsdromen. Hierna legde hij zich vooral toe op literaire biografieën: Emmanuel de Bom, Jean-Marie Berckmans, Filip De Pillecyn. Momenteel werkt hij aan een verhaal over prinses Stefanie, de verstoten dochter van Leopold II. Hij is net terug uit Hongarije waar hij foto’s heeft gemaakt van tweeduizend van haar brieven.
Breuk tussen emoties en realiteit
— Tweeduizend brieven !?
CHRIS: “Ja, er was toen nog geen e-mail, hé. Na de zelfmoord van haar eerst man, kroonprins Rudolf van Oostenrijk, werd ze verliefd op haar latere tweede man, maar mocht hem van de Oostenrijkse keizer niet zien. Hij was ‘maar’ een Hongaarse graaf die echter door haar familie, w.o. vader Leopold II, te min werd gevonden. Dus schreef zij haar grote liefde bijna dagelijks lange brieven. Mensen die leven in de breuklijnen tussen emoties en realiteit, dat boeit me. Bij Emmanuel de Bom was het z’n hartverscheurende relatie met het jong gestorven Duitse hoertje Clara die De Bom inspireerde tot de allereerste Vlaamse psychologische stadsroman: Wrakken. Bij de Pillecyn is het de vraag waarom een jarenlange antimilitarist en antifascist uiteindelijk zo diep in de collaboratie verzeild is geraakt. In het geval van Berckmans was ik gefascineerd door zijn unieke stem en diens alles verterende schrijfdrift waaraan hij ten onder is gegaan.”
Sint-Andries als voedingsbodem
— Je hebt zelf ook een band met Sint-Andries. Als pas afgestuurde woonde je op een kamer in Sint-Andries, op de hoek van de Lange Vlierstraat en de Pachtstraat, tegenover de huidige bibliotheek…
CHRIS: “Ik werd daar al snel geïntrigeerd door de kleurrijke figuren die er in die jaren voor de gentrificatie rondliepen. Een tijdelijke bovenbuur bleek bijvoorbeeld manisch-depressief, maar dat besefte ik toen nog niet. Op een keer stond hij midden in de nacht op m’n deur te bonken en te roepen ‘dat ik het gemeenschappelijke wc zou hebben gesaboteerd.’ Daar was niks van aan, want wegens een defect tijdelijk afgesloten. Hij bleef echter tieren. Tot ik dreigde naar de toenmalige rijkswachtkazerne in de Korte Vlierstraat te stappen. Roepend en vloekend liep hij mee. Een minachtende blik van een rijkswachter schoot ons beiden in het verkeerde keelgat. Solidair in de verontwaardiging liepen we verzoend terug naar huis. Het zijn situaties die je ook bij Berckmans kon meemaken. Letterlijk, want toen ik twintig jaar later met z’n proza en nadien met de Berkcmans-biografie bezig was, ontdekte ik dat die Johnny, die toenmalige bovenbuur, wellicht dezelfde is als de dolende Johnny uit Berckmans’ bundel Bericht uit Klein Konstantinopel. Die kleurrijke figuren uit Sint-Andries inspireerden me om zelf verhalen te schrijven. Ook de toenmalige cafébazin Betty van café Het Misverstand flaneert door de verhalen van toen.”
In de Nationalestraat liep Berckmans naar een telefooncel, waar nu het beeldje van De Neus staat.
Frustrerend voor een biograaf
– Voor je biografie ‘Schrijven in de Grauwzone’ heb je bijna honderd getuigen gesproken, maar zelf kende je Berckmans niet persoonlijk?
CHRIS: “Eén keer had ik hem kunnen ontmoeten. Het was in 1997 dat ik een optreden deed op het festival De Nachten in het toenmalige CC Berchem, nu Corso. Op een teruggevonden flyer ontdekte ik nadien dat Berckmans er die avond vlak na mij optrad. Maar ik herinner me er niets meer van, moet het gemist hebben ook al was ik toen al fan van hem… Dat blijft frustrerend voor een biograaf die met zo veel mensen heeft gesproken om scherven van Berckmans bijeen te sprokkelen.”
— Troost je. ’t Leven is oneerlijk. Ik heb ooit in een Blankenbergse frituur gezeten met Freddy Mercury, zonder te beseffen wie hij was en kraamde er clichés over het weer uit. Pas toen ik ’s avonds op televisie z’n optreden als Queen in het casino zag, besefte ik met wie ik frieten had gegeten. Maar terug naar Berkmans én Sint-Andries… In Berckmans’ bundel Het Zomert in Barakstad staat het verhaal ‘Dringend’ waarin er een glas uit z’n bril is gevallen en hij hier in Sint-Andries een opticien zoekt (Biograaf Chri Ceustermans haalt meteen het bewuste verhaal erbij.).
CHRIS: “Ja, hij loopt in de Nationalestraat naar een pleintje, ik denk het Neuzenpleintje, om in een telefooncel een telefoonboek te zoeken voor het nummer van een opticien in de buurt. Maar het telefoonboek is foetsie en dan stapt hij café Thuishaven binnen. Daar vindt hij een telefoonboek en de nummers van twee opticiens in de Nationalestraat. De eerste, Bourgeois, is dicht en iets verderop in dezelfde straat is er Faes, maar die blijkt in dat verhaal tot 15 augustus gesloten.”
— Ik heb het even nagetrokken bij de heemkundige kring Erfgoed Sint-Andries. Het klopt perfect. Toen stond er inderdaad een telefooncel op het Neuzenplein, ter hoogte waar nu het beeldje van De Neus staat. Café Thuishaven lag op de hoek van de Nationalestraat en de Willem Lepelstraat. Optieker Bourgeois was in de Nationalestraat en ‘iets verderop’ Faes. Dat is nu mogelijk Blondé. Hierna en fragment uit Berckmans BARAKSTAD. Berckmans’ brengt in ‘Dringend’ één lange zin die je slechts met mondjesmaat kan savoureren in de derde persoonsvorm:
(…) telefooncel met een gouden gids zodat hij een hondsgescheten optieker kan zoeken op het pleintje aan sint-andries is er een telefooncel terug dat hele eind door de nationalestraat laat deze kelk aan hem voorbijgaan er staat een grote dikke vrouw te telefoneren en ze telefoneert en ze telefoneert maar en ze telefoneert maar en ze telefoneert maar en ondertussen lacht ze er maar op los een dubbele rij rotte tanden bloot en snapt beslist niet dat hij om vier uur bij frieda vindevogel moet zijn eindelijk haakt ze in en kan hij naar binnen driemaal godverdomme geen telefoonboek dan maar in een kroeg naar binnen waar is hier ergens een kroeg (…)
Schrijven in de Grauwzone – Chris Ceustermans, uitgeverij Vrijdag, paperback, 325 pagina’s, 35 euro
Barakstad – JMH Berckmans gebundeld, uitgeverij Pelckmans – paperback, 1320 pagina’s, 39,50 euro
Ondermeer te koop bij boekhandel Erik Tonen, Kloosterstraat 48 – 2000 Antwerpen
