Christoffel plantin en echtgenote Jeanne Rivière.
Het Museum Plantin-Moretus aan de Vrijdagse markt, dat beseffen wij niet altijd, maar dat was met 16 drukpersen ooit de grootste drukkerij van de wereld. Tot 11 januari 2016 loopt er nu de tentoonstelling ‘Vrouwenzaken/Zakenvrouwen’. Ne raren titel, maar het gaat over al de vrouwen en ook de dochters die gedurende 300 jaar mee de drukkerij hebben rechtgehouden. En dat waren geen seuten.
Twee keer hebben we chance gehad dat we het museum nu nog hebben.
Christoffel Plantijn, ooit geboren in Frankrijk, in Caen waar hij boekbinder was, trouwde daar met Jeanne Rivière, een meid, maar wel een heel slimme. Hij kwam met haar naar Antwerpen om de drukkerij te beginnen. Z’n 5 dochters waren allemaal van jongs af aan, zelfs 10 à 12 jaar, al heel actief in de drukkerij. Ze corrigeerden de drukproeven. Tot ze een beetje ouder werden, dan mochten ze niet meer heel den dag tussen al die mannen zitten. Omdat ze een beetje vrouw begonnen te worden.
.
Museum Plantin-Moretus aan de Vrijdagmarkt.
Museum gered door een openstaande factuur
Twee keer hebben we chance gehad dat we het museum nu nog hebben. De eerste keer was toen drie drukkers, zonder dat Christoffel het wist (want hij zat in ’t buitenland), calvinistische pamfletten hadden gedrukt. Dat werd ontdekt en de drukkerij zou door de stad worden aangeslagen en verbeurd verklaard. En dan was ‘t gedaan. Maar d’er was een truuk. Er was nog een openstaande factuur van een vriend van Plantijn, Cornelis van Bomberghen, ne chatrijke gast die ’t geld niet nodig had. Maar die deed alsof hij ’t geld ineens wèl nodig had. Maar hij zei tegen Plantin: ‘Ni betalen. Ik laat je failliet verklaren. Dan wordt heel uwen boel op de Vrijdagse markt verkocht. Maar ik koop alles terug op, zet het terug in je drukkerij en ge kunt gewoon verder doen.”
Alles tegelijk verkocht om het geheel te bewaren
En dan een twee keer, 300 jaar later, begonnen de zaken wat te slabakken en de laatste Moretus vond het best de drukkerij te verkopen. Maar als allemaal verschillende drukkers de drukpersen los zouden kopen, viel heel den boel uiteen. Hij had ’t idee om alles tegelijk te verkopen aan ’t stad. En daardoor hebben we nu nog het museum.
Geen gearrangeerd uwelijk
En nu de dochters. De eerste dochter van Christoffel Plantijn en Anna Rivière was Marguerite. Die ging in Parijs kaligrafie studeren. Ze trouwde met Franciscus Raphelengius. Die had gestudeerd in Parijs en Cambridge en sprak verschillende talen. Een beetje logisch, want met een vader met de grootste drukkerij van de wereld kwamen er ook veel slimme koppen over de vloer. En bang, ’t was koekenbak tussen die twee. En ’t was echt grote liefde. Geen gearrangeerd huwelijk om het familiekapitaal te beschermen.
Protestanten gevlucht naar Amsterdam
Logisch dat de man van Marguerite, die zoveel talen kende, proeflezer werd in de drukkerij. Maar op een bepaald moment werd haar man protestant. ’t Zat zo: in de middeleeuwen was iedereen hier katholiek. Maar toen kwamen Luther en Calvijn en die vonden dat er in de katholieke kerk te veel zever werd verkocht. En aflaten kopen met geld om in den hemel te komen, daar waren ze ook tegen. Dus, d’er werden er veel protestant. Maar dan had je de Spaanse hertog Alva, een superkatholiek. Door allerlei beredeneerde huwelijken hadden de Spanjaarden het hier in de zuidelijke nederlanden ’t voor ’t zeggen en maakten ze jacht op iedereen die protestant was geworden. Daarom vluchtten in 1585 alle protestanten, die wat geld hadden, konden lezen en schrijven naar de noordelijke Nederlanden, Holland dus, dat protestant was gebleven. Heup, allemaal naar Amsterdam, toen nog een vissersdorp van ne scheet groot.
In Antwerpen alles wat katholiek was, in Leiden alles wat protestants was
Maar ’t was ne slimme zet, Margarethe hier katholiek en hare man daar protestants. Zo kon hij les geven aan de universiteitt van Leiden. En er ook een drukkerij, letterlijk een dochtermaatschappij van Plantijn, beginnen. In Antwerpen drukten ze alles wat katholiek was, in Leiden alles wat protestants was.
Van laatst geboren dochter is weinig geweten
Dan was er de jongste dochter Henriette. Van haar bestaat er zelfs geen portret en ook geen brieven. Zelfs over de geboortedatum wordt getwijfeld: 1561 of 1562. Ze is 78 of zoiets geworden. Historici hebben enkel 4 woorden over haar gevonden in een brief van haar vader. Hij schrijft over haar: ‘Eerder traag van begrip.’ Ze trouwde met een doodgewone drukker die in de drukkerij werkte, en leefde met haar man heel bescheiden. Had geen leidende functie in de drukkerij. Maar hield zich wel met geldzaken bezig, en had wel een sierlijk en evenwichtig handschrift. Dat kennen we van betalingsbewijzen. Want ze heeft wel vastgoed geërfd en verkocht en aangekocht.
Catharine zat in de kanthandel
En dan was er Catharine, geboren in 1553 . Op haar 12 à 13e werkte ze als een soort wonderkind in de zijtak van de Plantijns, nl. de handel en productie van kant. Zij was de vertegenwoordigster van de belangrijkste laken- en kanthandelaar uit Parijs, die ook leverde aan de koning. Zij maakte contracten, deed boekhouding en administratie.
Catharine werd lusteloos
Cagharine trouwt op haar 18e met de neef van die kanthandelaar die ze vertegenwoordigde, en trekt in Parijs in bij haar schoonfamilie. Maar na 1 jaar botert het niet meer. Ze was er ongelukkig, verloor haar zelfstandigheid, deed dingen onder haar capaciteiten. Vader Chrisoffel schreef haar twee brieven. In één ervan stond onderaan: ‘Catharina, niet te lang in bed blijven’. Wat wijst op futloosheid.
Volgende aflevering gaan we het hebben over 2 andere dochters van Plantin: Martine, die huwde met een Moretus en ervoor heeft gezorgd dat de drukkerij nu nog als museum bestaat. En Madeleine, die was getrouwd met ne loser die bij de dood van Plantijn ambras maakte over de erfenis.
Museum Plantn-Moretus – Vrijdagmarkt – Open: van dinsdag tot en met zondag van 10 tot 17u. Tentoonstelling loopt tot 11 januari 2026.
<<<— TERUG naar HOME met recent nieuws