Een in Rusland geboren kunstenaar die in Parijs woont en zijn artistieke doorbraak beleeft in Brussel en Antwerpen: hoe vet is dat? Het overkwam de wereldberoemde beeldhouwer Ossip Zadkine (1888-1967). Het was veel meer dan een vluchtige passage. Hij gaf zelfs gastlessen aan de Antwerpse Academie.
Wie weet kuierde hij destijds wel door de charmante Sint-Andrieswijk, op weg naar het museum met een pijp in zijn mond. Omdat hij bovendien in Antwerpen een creatief netwerk vond dat mee aan de basis lag van zijn internationale doorbraak, mocht hier menig tussenpersoon zich daarvoor stevig op de borst kloppen. Deze kruisbestuiving voert het KMSKA nog steeds in het vaandel.
Samen met de Antwerpse burgemeester Lode Craeybeckx zette hij de bakens uit voor
het huidige Middelheim.
Voor Zadkine leefde elk materiaal; hij zocht steevast naar de ziel in de materie. Die ziel van hout of steen – zoals in zijn albasten vogel – wou hij met zijn handen zichtbaar maken. In de beeldengroep Job en zijn vrienden, de opener van de expositie, bepalen de houtnerven de vorm en houding van de figuren.
Albasten duif.
Job en zijn vrienden.
Uit geldgebrek kocht hij vaak goedkope boomstammen met de wortels er nog aan. Zo werkte hij naar eigen zeggen “ten dienste van het hout”. In 1936 schonk hij dit topstuk aan het KMSKA. Bij zijn bronzen sculpturen boetseerde hij eerst een zacht kleimodel, om dat vervolgens te laten gieten. Dit gaf hem de vrijheid om vloeiende lijnen, gaten en holtes te creëren die zijn werk dynamiek gaven. Zijn expressionistische en kubistische stijl uit zich onder meer in De accordeonspeler, een instrument waar hij verzot op was. Zijn bekendste beeld, De verwoeste stad in Rotterdam, drukt in expressief monumentalisme zijn afschuw uit over de menselijke wreedheid tijdens het bombardement in de Tweede Wereldoorlog. Zadkine was overigens niet louter beeldhouwer; hij was ook een getalenteerd tekenaar en graficus die honderden kleurrijke gouaches, etsen en prenten naliet.
.
Oost-Indische inkt op papier
De Belgen waren mijn eerste bewonderaars. (Ossip Zadkine)
Feniks.
Zadkine en het Middelheimmuseum
De vriendschap tussen Zadkine en de Antwerpse burgemeester Lode Craeybeckx vormde de vruchtbare bodem voor een ambitieus cultuurproject. Samen met een netwerk van medestanders zetten zij de bakens uit van een nieuw museum. In 1950 opende de eerste internationale openluchttentoonstelling op het domein Middelheim. De Grote Orpheus wou zijn plek in het park niet verlaten, maar de Feniks is wel neergestreken in deze expositie.
Brieven, foto’s en archiefdocumenten getuigen van zijn vele contacten met vertegenwoordigers van het Belgische kunstlandschap, waarin ook verzamelaars, galeriehouders en mecenassen een grote rol speelden. Werken van tijdgenoten als Marc Chagall, met wie hij zijn achtergrond deelde, Jacques Lipchitz en Amedeo Modigliani plaatsen Zadkines verhaal in deze expositie bovendien binnen de internationale avant-garde.
Hij gaf zelfs gastlessen aan de Antwerpse Academie.
Een kunstenaarskoppel
Ossip deelde zijn passie voor kunst met zijn echtgenote Valentine Prax. Zij was een begenadigd schilderes en meester in het églomisé (achterglasschilderen). Daarnaast beheerde ze de zakelijke kant van hun kunstenaarschap. Toen de Joodse Zadkine tijdens de Tweede Wereldoorlog uit angst voor het nazi-regime naar de Verenigde Staten vluchtte, bleef Valentine achter in het Franse Les Arques. Het koppel was kinderloos. Onder zware omstandigheden beschermde zij hun bezittingen en zijn oeuvre, dat door de nazi’s als ‘ontaard’ was bestempeld.
Zadkine creëerde in New York 48 sculpturen die na de oorlog wegens geldgebrek dreigden achter te blijven. De Antwerpse Compagnie Maritime Belge verscheepte ze uiteindelijk voor de prijs van één werk. Na haar overlijden in 1981 vermaakte Valentine hun voormalige woonhuis en atelier aan de Rue d’Assas 100 bis in Parijs aan de stad, waar vandaag het Musée Zadkine gevestigd is.
Achterglasschilderij van zijn echtgenote
Valentine Prax.
.
.
Met deze prachtige tentoonstelling heten de Antwerpenaars en het KMSKA Zadkine opnieuw welkom in de Koekenstad, de plek en het museum die hij beide in zijn hart droeg.
Zadkine in dialoog met een Permeke.
Praktisch: Ossip Zadkine en België: KMSKA (Leopold de Waelplaats 1 – 2000 Antwerpen) tot en met 18 april 2027. Inkom 20 euro, gratis met museumpas.
(tekst en foto’s: Chris Rachel Spatz)